Przedstawiamy scenariusz zajęć gdzie CZĘŚĆ 1 to scenariusz dla nauczycieli, a CZĘŚĆ 2 to materiał dla uczniów.

CZĘŚĆ 1 - dla nauczycieli

Temat: Żywność

Cele

Po zakończeniu zajęć uczeń/uczennica:
• rozumie dlaczego warto kupować żywność wyprodukowaną w sposób zrównoważony: żywność ekologiczną, lokalną, świeżą
• wie gdzie oraz jak kupować żywność wyprodukowaną w sposób zrównoważony
• wie dlaczego i jak ograniczać odległość jaką pokonuje żywność od miejsca wyprodukowania do miejsca konsumpcji (tzw. food miles)
• rozumie dlaczego warto troszczyć się o dobrostan zwierząt
• potrafi dokonywać świadomych wyborów związanych z zakupem żywności

Metody

dyskusja, praca zespołowa, wykład

Użyte środki

CZĘŚĆ 2, prezentacja PowerPoint, tablica

Przebieg zajęć

1. Zapytaj uczniów gdzie najczęściej kupują żywność, jaka to jest żywność, co lubią jeść. Spytaj, czy wiedzą, co to jest żywność ekologiczna oraz czym się ona różni od żywności tradycyjnej. W razie potrzeby uzupełnij wypowiedzi uczniów przedstawiając najważniejsze cele rolnictwa ekologicznego.

2. Poproś uczniów, aby z poradnika przeczytali tekst „Postawy polskich konsumentów wobec żywności ekologicznej” (CZĘŚĆ 2) i w parach opracowali odpowiedzi na pytania znajdujące się pod tekstem. Skłoń uczniów do dyskusji, zwracając szczególną uwagę na pytanie drugie: „Jak rozpoznajesz żywność ekologiczną?” W razie potrzeby sięgnij do materiałów znajdujących się w rozdziale o ekoznakach.

3. Następnie wytłumacz uczniom dlaczego warto kupować lokalną i świeżą żywność, czym są food miles i dlaczego warto je ograniczać. Zapytaj uczniów, co oni mogą zrobić, żeby ograniczyć food miles. Propozycje uczniów zapisz na tablicy.

4. Poproś uczniów, aby zastanowili się, gdzie można kupić żywność wyprodukowaną w sposób zrównoważony, czyli żywność ekologiczną, lokalną i świeżą. W razie potrzeby uzupełnij wypowiedzi uczniów. Jako przeciwstawieństwo tych miejsc podaj przykład hipermarketów. Spytaj uczniów czy lubią w nich robić zakupy i co o nich wiedzą. Wytłumacz dlaczego wzrost ilości hipermarketów prowadzi do likwidacji małych sklepów spożywczych i tym samym pozbawia wiele osób miejsc pracy.

5. Zapytaj się uczniów, ile wiedzą o hodowli zwierząt gospodarskich: gdzie się ona odbywa i w jakich warunkach. Uzupełniając wypowiedzi uczniów skoncentruj się na hodowli drobiu. Korzystając z informacji zawartych w poradniku w ramce „Kupuj odpowiedzialnie: JAJA” wyjaśnij w jaki sposób oni, jako konsumenci, mają wpływ na dobrostan zwierząt.

6. Jako zadanie domowe zaproponuj uczniom, aby wysłali list do sklepu, w którym robią zakupy z zapytaniem czy posiada on w swojej ofercie jaja pochodzące z humanitarnych sposobów chowu kur. Wyjaśnij, że taki list zwróci uwagę właścicieli sklepów na wpływ ich oferty na dobrostan zwierząt oraz poprawę standardów ich życia (przykład listu znajdziesz CZĘŚĆ 2).

Przydatne linki

[serwis konsumenta żywności ekologicznej]
[kampania promująca żywność lokalną]
[kampania brytyjskiej organizacji Farmers Weekly dotycząca food miles]
[ruch promujący alternatywy dla fast foodów]
[kampania na rzecz rolnictwa ekologicznego]
[kampania Greenpeace „Stop GMO”]
[Międzynarodowa Koalicja dla Ochrony Polskiej Wsi, kampania anty-GMO]
[Stowarzyszenie Empatia]
[Klub Gaja i jego akcje na rzecz ratowania zwierząt]

CZĘŚĆ 2 - dla uczniów

Temat: Żywność

Żywność, czyli co jeść?

Wyborem, przed którym stajemy najczęściej jako konsumenci, jest ten dotyczący żywności. Podejmując go, mamy wpływ zarówno na nasze zdrowie, środowisko, jak i na jakość życia ludzi, którzy mieszkają obok nas.

Żywność ekologiczna wyprodukowana jest według zasad najbardziej zbliżonych do upraw naturalnych, bez użycia chemicznych środków ochrony roślin, nawozów sztucznych, dodatków do paszy. Rolnictwo ekologiczne stanowi system gospodarowania, który dąży do zrównoważonej żywności uwzględniającej lokalne warunki ekologiczne, społeczne i ekonomiczne.

Najważniejsze cele rolnictwa ekologicznego to:

• produkcja zdrowej, bezpiecznej, bogatej w substancje odżywcze żywności

• unikanie jakichkolwiek form zanieczyszczenia środowiska w następstwie działalności rolniczej (poprzez niestosowanie środków chemii rolnej)
• utrzymanie bogactwa gatunkowego roślin i zwierząt w gospodarstwie i jego otoczeniu, włączając w to ochronę dziko żyjących roślin i zwierząt (utrzymanie genetycznej różnorodności w gospodarstwie)
• utrzymanie oraz dążenie do podwyższania żyzności gleby
• dbałość o dobrostan zwierząt
• kształtowanie i pielęgnacja bogatego, zróżnicowanego krajobrazu rolniczego
• zapewnienie rolnikom wysokiej jakości życia, odpowiednich dochodów, zdrowych i bezpiecznych warunków pracy

Postawy polskich konsumentów wobec żywności ekologicznej

Z badań przeprowadzonych przez Centrum Logistyczne Rolnictwa Ekologicznego Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego wynika, że kupujący produkty żywnościowe zwracają przede wszystkim uwagę na termin przydatności do spożycia (82% osób ankietowanych) oraz cenę (79%), natomiast w dalszej kolejności na zawartość witamin (56%), konserwantów (49%) i rodzaj opakowania (34%). Aż 41% badanych osób deklaruje, że kupuje żywność ekologiczną. Produkty ekologiczne są kupowane głównie przez mieszkańców miast, osoby z wykształceniem średnim i wyższym, o dobrej sytuacji materialnej, ale także – przez uczniów i studentów. Podstawowym motywem zakupów żywności ekologicznej jest zdrowie własne i rodziny (94%), w mniejszym stopniu natomiast – troska o stan środowiska (66%) oraz walory smakowe produktów ekologicznych (58%). Pojęcie żywności ekologicznej poprawnie zdefiniowało 49% badanych osób, wskazując, że jest to żywność wyprodukowana bez użycia środków chemii rolnej. Dorota Stankiewicz, „Rolnictwo ekologiczne”, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu,
źródło: www.biurose.sejm.gov.pl

Przeczytaj tekst i zastanów się:
1. Jak często i gdzie Ty lub członkowie Twojej rodziny kupujecie żywność ekologiczną? W przypadku, gdy wcale nie kupujecie, zastanów się dlaczego.
2. Co powoduje, że kupujesz żywność ekologiczną: własne zdrowie, jakość i smak żywności ekologicznej czy może dbałość o stan środowiska naturalnego?
3. Jak rozpoznajesz żywność ekologiczną?
4. Czy uważasz, że wiedza na temat żywności ekologicznej jest w Polsce wystarczająca? Żywność lokalna jest to żywność wyprodukowana i sprzedawana w obrębie zdefiniowanego obszaru (w Wielkiej Brytanii przyjmuje się, że jest to żywność wyprodukowana w promieniu 30 mil od miejsca jej zakupu) lub pozyskana
z najbliższego źródła produkcji. Zakup żywności lokalnej nie tylko przyczynia się do zmniejszenia emisji spalin związanych z transportem, ale stymuluje rozwój lokalnej gospodarki – kupując żywność lokalną wspierasz rolników mieszkających obok Ciebie, dając im pracę. Food miles, czyli żywnościokilometry Food miles to odległość jaką pokonuje jedzenie zanim trafi „z pola na talerz” konsumenta.

Dlaczego warto ograniczać food miles?
• im więcej food miles, tym więcej kilometrów i spalanej benzyny
• im więcej food miles, tym więcej czasu upływa od momentu zbiorów do Twojego zakupu – zmniejsza to świeżość i wartości odżywcze Twojegojedzenia
• kupując sezonowe owoce i warzywa, możesz cieszyć się każdym z nich w swoim czasie – truskawki w lutym mogą być kuszące, ale czy warto transportować je tysiące kilometrów, kiedy można poczekać chwilę i zajadać się tymi, które rosły niedaleko miejsca, gdzie mieszkasz?
• im mniej food miles, tym łatwiej sprawdzić, skąd dokładnie pochodzi żywność oraz monitorować cały proces produkcji
• mniej food miles oznacza niższe koszty transportu, które ponoszą konsumenci
• im więcej food miles, tym więcej samochodów w trasie i więcej wypadków
• duża ilość food miles to też transport samolotem, co oznacza hałas i duże zużycie paliwa

Co możesz zrobić żeby ograniczyć food miles?
• zwracaj uwagę na kraj pochodzenia produktów
• myśl o tym, które owoce i warzywa mają teraz swój sezon
• rób zakupy niedaleko domu
• pytaj skąd pochodzi żywność, którą kupujesz
• spróbuj zasadzić własne zioła, np. bazylię, szczypiorek, pietruszkę czy oregano
• jeśli kupujesz jedzenie, które nie jest produkowane w Twoim kraju, kup w pierwszej kolejności to, które było transportowane statkiem albo koleją, ponieważ te dwa środki transportu produkują najmniej zanieczyszczeń

Świeża żywność to żywność pozbawiona konserwantów, żywność nieprzetworzona, najczęściej pozbawiona opakowania, dzięki czemu minimalizuje ilość odpadów oraz koszty środowiska związane z przetwarzaniem. W związku ze swoim charakterem tzn. krótkim terminem przydatności do spożycia, jest to często żywność lokalna.

Żywność zrównoważona [= ekologiczna + lokalna + świeża] to żywność łącząca w sobie własności żywności ekologicznej, lokalnej i świeżej. Żywność spełniająca te trzy aspekty jest żywnością, która najmniej szkodzi środowisku. Łatwo sobie wyobrazić, że sprowadzanie ekologicznych nasion słonecznika z Chin ma mało wspólnego z ochroną środowiska, patrząc na ilość wyemitowanych zanieczyszczeń związanych z ich transportem. Także spożywanie żywności lokalnej wyprodukowanej tradycyjnymi metodami upraw z wykorzystaniem dużej ilości pestycydów nie jest zgodne z ideą zachowania równowagi ekosystemu. Również żywność ekologiczna i lokalna poddana znacznemu przetworzeniu straci swoje walory zdrowotne, a także stanie się źródłem dodatkowych odpadów. Jeżeli masz na uwadze ochronę środowiska i własnego zdrowia jedz żywność świeżą, lokalną i ekologiczną!

Gdzie można znaleźć smaczną żywność,
wyprodukowaną w sposób zrównoważony?

Na bazarze, targu
Na targu rolnicy sprzedają swoje produkty bezpośrednio konsumentom. Chętnie wyjaśnią, w jaki sposób produkują sprzedawane przez siebie produkty i mogą służyć radą odnośnie zdrowych wyborów żywnościowych. Kupując od nich masz gwarancję, że dostajesz świeże produkty i wspierasz lokalnych producentów. Aby dowiedzieć się, gdzie i kiedy odbywa się targ w Twoim mieście, zadzwoń do samorządu lokalnego.

W swoim ogrodzie
Uprawa i zbiory własnych warzyw to najlepszy sposób na zapewnienie sobie sezonowych produktów. Jeżeli Twój ogródek nie jest duży – sadź w nim warzywa, a nie kwiaty. Jeżeli w ogóle nie masz ogródka – zasadź własne zioła w doniczce na parapecie w kuchni.

Bezpośrednio od ekorolnika
Coraz więcej osób, chcąc mieć pewność jakości kupowanej przez siebie żywności, zaopatruje się w produkty bezpośrednio od lokalnych rolników. Tego typu sprzedaż jest bardzo korzystna dla obydwu stron. Konsument ma szansę zobaczyć, w jakich warunkach powstają nabywane przez niego produkty, a rolnik nie musi martwić się o dystrybucję ani oddawać swych zysków różnym pośrednikom – właścicielom przetwórni, sprzedawcom, firmom transportowym. Bazę adresową gospodarstw ekologicznych prowadzących sprzedaż bezpośrednią znajdziesz w Internecie, np. na stronie www.ekozywnosc.pl.

Ekopaczki
W wielu regionach Europy, w tym już także w Polsce rolnicy przygotowują paczki zawierające różne sezonowe produkty (głównie warzywa i owoce) dla stałych klientów. Paczki są co jakiś czas dostarczane w umówione miejsce (może to być czyjś dom, sklep ze zdrową żywnością, biuro stowarzyszenia). W comiesięcznych lub cotygodniowych paczkach zazwyczaj znajdują się produkty sezonowe pochodzące od jednego lub kilku rolników. Paczki zamawiane są poprzez Internet bądź telefonicznie. Opakowaniem mogą być pudełka kartonowe lub koszyki. Żeby znaleźć stowarzyszenie rolników, którzy oferują paczki warzyw i owoców, zgłoś się do lokalnych organizacji ekologicznych, które promują rolnictwo ekologiczne lub poszukaj w Internecie, np. www.ekopaczka.pl, www.symbio.pl.

Spółdzielnie konsumentów
Konsumenci tworzą spółdzielnie, które zapewniają żywność ekologiczną lub żywność bezpośrednio od rolników. Jest to partnerstwo między grupą rodzin i rolników, którzy razem decydują o możliwych sposobach produkcji, jakiego rodzaju produkty będą dostarczane, po jakiej cenie czy w jakiej ilości. Konsumenci i rolnicy regularnie spotykają się, aby porozmawiać o charakterze swego partnerstwa i rozwiązać ewentualne problemy. Spółdzielnia skupuje żywność (czasami niektóre produkty są przetwarzane jak na przykład mięso z uboju) i potem dostarcza ją do rodzin.

Czy warto kupować w hipermarkecie?

Wzrost ilości hipermarketów doprowadził do likwidacji bardzo wielu małych sklepów spożywczych. Drobni sprzedawcy zostali sukcesywnie wyeliminowani z centrów miast. Niestety, to co zaczęło się jako „możliwość” kupowania w hipermarketach, szybko zmieniło się w konieczność. Dziś dla wielu ludzi życie bez nich jest niemożliwe. Rolnicy również stają się coraz bardziej zależni od tych „gigantów”. Wielkie sklepy, chcąc korzystać z jak najmniejszej liczby dostawców, preferują największych producentów, nierzadko z drugiego końca świata. Zwiększa to destrukcję małych, lokalnych gospodarstw, które mają coraz większe problemy ze zbytem swoich produktów. Nawet ci rolnicy, którzy dostają kontrakty od hipermarketów, działają pod ogromnym naciskiem, aby produkować towary jak najtańszym kosztem, co nierzadko oznacza także gorszą jakość. Lokalny sklep, będący alternatywą dla gigantycznych hipermarketów, to nie tylko miejsce, dzięki któremu wiele lokalnych rolników, producentów i dostawców może zarabiać. To także miejsce z duszą, często ważne i drogie dla mieszkańców danego osiedla, miejsce spotkań, codziennych rozmów, podtrzymywania sąsiedzkich kontaktów.

Żywność genetycznie modyfikowana [żywność GM, żywność transgeniczna] to żywność wzbudzająca wiele kontrowersji. Genetyczna modyfikacja oznacza sztuczne wstawienie obcych genów do materiału genetycznego organizmu po to, aby uzyskać właściwości, których dany organizm nie posiada w sposób naturalny (np. odporność roślin na szkodniki wskutek wszczepienia im genu np. zwierzęcia). Nigdy w przyrodzie takie organizmy nie powstają w sposób naturalny. Najczęściej modyfikowane są soja, kukurydza, rzepak i bawełna. Istnieje wiele kwestii spornych dotyczących wpływu żywności GM na nasze zdrowie, bioróżnorodność i równowagę ekosystemów.

Oto najczęściej pojawiające się pytania dotyczące żywności GM:

Czy żywność GM może wpływać na nasze zdrowie?
Genetycznie modyfikowana żywność jest tworem nowym – nie zbadano więc, czy jest ona bezpieczna dla naszego zdrowia. Nigdy nie jedliśmy białek bakterii w kukurydzy, białek ryby w pomidorach, czy białek wirusa w ziemniakach. Nasz organizm nie ma doświadczenia w radzeniu sobie z takimi tworami.

Czy żywność GM wyżywi głodujących?
Żadna z dotychczasowych rewolucji w rolnictwie nie rozwiązała kwestii głodu na świecie. Głód jest problemem społecznym i politycznym, a nie problemem technologii produkcji żywności. Dziś mamy do czynienia z globalną nadprodukcją żywności. Inżynieria genetyczna może wręcz doprowadzić do zmniejszenia bezpieczeństwa żywnościowego i pogłębienia głodu, ponieważ zachęca do tworzenia monokultur, bardzo podatnych na choroby i ataki szkodników. Sprawia też, że rolnicy stają się bardziej zależni od międzynarodowych koncernów, które domagają się opłat za opatentowane transgeniczne rośliny i nasiona oraz za środki chemicznej ochrony roślin i nawozy.

Czy produkcja żywności GM wpływa na różnorodność biologiczną?
Wielu ekspertów obawia się, że uprawa żywności transgenicznej dramatycznie przyspieszy spadek różnorodności biologicznej. Dla przykładu: jedno z badań angielskich przewiduje, że masowe stosowanie transgenicznych odmian odpornych na herbicydy doprowadzi do wymarcia i tak już zagrożonego skowronka. Ptak ten żywi się nasionami chwastów. W monokulturach transgenicznych roślin odpornych na herbicydy, wiele chwastów zostanie zniszczonych. To może zagrozić nie tylko skowronkom, ale i wielu innym ptakom i owadom żywiącym się chwastami. Pamiętaj, jako konsument masz wybór czy chcesz spożywać żywność genetycznie zmodyfikowaną czy nie. Wystarczy uważnie czytać informacje zawarte na etykiecie opakowania. Zgodnie z prawem żywność taka musi być bowiem oznakowana, np. „zawiera składnik wyprodukowany z genetycznie zmodyfikowanych organizmów”.

Dobrostan zwierząt

Na myśl o zwierzętach wiejskich, wyobrażamy sobie krówki przeżuwające trawę na rozległych pastwiskach, kury dziobiące w ziemi oraz świnki u koryta z paszą. Przez ostatnie 50 lat sposób hodowli i karmienia zwierząt wiejskich uległ ogromnej zmianie – ze szkodą zarówno dla zwierząt jak i ludzi. Wielu ludzi zadziwia wiadomość, że w większości hodowla zwierząt (w Polsce jeszcze nie na tak ogromną skalę, jak np. w Stanach Zjednoczonych czy Europie Zachodniej) nie odbywa się w gospodarstwach wiejskich, lecz w zatłoczonych fabrykach mięsa, gdzie podstawowe potrzeby zwierząt, przede wszystkim w zakresie: dostępu do wody i zdrowego pożywienia, potrzebnej przestrzeni życiowej, zapewnienia towarzystwa innych zwierząt, leczenia, higieny utrzymania, warunków świetlnych zniknęły z pola widzenia.

Kupuj odpowiedzialnie: JAJA

Czy wiesz, że większość jajek, które kupujemy w sklepach pochodzi z dużych ferm przemysłowych, gdzie życie kur w niczym nie przypomina naszego wyobrażenia o hodowli zwierząt. Nie ma tam kwok prowadzących kurczęta, walecznych kogutków, grzebania, przesiadywania na grzędzie. Najmniej humanitarną, aczkolwiek najbardziej rozpowszechnioną metodą jest tzw. chów klatkowy. Ptaki spędzają życie w piętrowych klatkach wielkości porównywalnej do kartki A4, nigdy nie widząc dziennego światła. Normalną praktyką jest obcinanie dziobów i pazurów, aby zapobiec wynikającym z nienaturalnych warunków zachowaniom agresywnym.

Co możesz zrobić?
• sprawdź przed zakupem z jakiego typu chowu pochodzą jaja (na każdym jaju producent ma obowiązek umieścić w postaci cyfr informację o sposobie chowu – patrz niżej – Co kryje skorupka?)
• unikaj kupowania jaj z chowu klatkowego
• pytaj w swoim sklepie o jaja z chowu na wolnym wybiegu

Co kryje skorupka?

Jaja muszą być oznaczone na skorupie numerami wyróżniającymi. Numer taki składa się z 3 informacji:

SPOSÓB CHOWU (informacja najważniejsza z punktu widzenia życia kury)
0 – chów ekologiczny (kura na świeżym powietrzu z wolnym wybiegiem, karmiona karmą ekologiczną)
1 – chów z wolnym wybiegiem (zwykle zamykana na noc)
2 – chów ściółkowy (kura nie ma dostępu do świeżego powietrza, ale może się swobodnie poruszać)
3 – chów klatkowy (kura zwykle ma obcięty dziób i pazurki, całe życie spędza w klatce)
KRAJ POCHODZENIA (np. PL) w której zarejestrowany jest zakład KOD IDENTYFIKUJĄCY ZAKŁAD PRODUKCYJNY (w Polsce jest to weterynaryjny numer identyfikacyjny)

Pamiętaj, jaja mogą być także nieoznakowane. Dotyczy to jaj pochodzących z małych stad przyzagrodowych (do 50 kur), hodowanych zazwyczaj na wolnym wybiegu, a więc w sposób przyjazny dla kur. Mogą one być sprzedawane na okolicznych bazarach, z pisemną informacją o pochodzeniu i datą przydatności do spożycia.
źródło: www.ekonsument.pl, www.efte.org

Zadanie

Wyślij do sklepu, w którym zwykle robisz zakupy, list z zapytaniem czy posiada on w swojej ofercie jaja pochodzące z humanitarnych sposobów chowu kur.

Szanowni Państwo,
Jako klient/klientka Waszego sklepu proszę o informacje czy w Państwa sklepie mogę nabyć jaja z ekologicznego chowu kur (nr 0), chowu z wolnym wybiegiem (nr 1) lub chowu ściółkowego (nr 2). W przypadku braku u Państwa w sklepie jaj pochodzących z któregoś z wymienionych typów chowu kur proszę o informacje czy planują Państwo sprzedaż tych produktów. Jako konsument/ konsumentka chcę mieć możliwość zakupu w Państwa sklepie artykułów pochodzenia zwierzęcego, które wyprodukowane zostały z poszanowaniem dobrostanu zwierząt. Dlatego też proszę o informację czy jaja z wymienionych typów chowu można lub będzie można nabyć w Państwa sklepie.
źródło: www.klubgaja.pl

Zobacz więcej:
www.ekozywnosc.pl
[serwis konsumenta żywności ekologicznej]
www.100milediet.org
[kampania promująca żywność lokalną]
www.fwi.co.uk
[kampania brytyjskiej organizacji Farmers Weekly dotycząca food miles]
www.slowfood.com
[ruch promujący alternatywy dla fast foodów]
www.rolnictwoekologiczne.org.pl
[kampania na rzecz rolnictwa ekologicznego]
www.greenpeace.org/poland/kampanie/stop-gmo
[kampania Greenpeace „Stop GMO”]
www.icppc.pl
[Międzynarodowa Koalicja dla Ochrony Polskiej Wsi, kampania anty-GMO]
www.empatia.pl
[Stowarzyszenie Empatia]
www.klubgaja.pl